W roku 1234 papież Grzegorz IX potwierdził darowiznę księcia Konrada Mazowieckiego i przyjął ziemię chełmińską „do prawa i na własność św. Piotra”, zapewniając utrzymanie jej „pod szczególną Stolicy Apostolskiej protekcją i obroną po wieczne czasy”. Równocześnie nadał ją braciom z Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie „z wszelkim prawem i dochodami swymi w wieczyście wolne posiadanie, tak by przez nich lub innych wymieniona ziemia nie podlegała nigdy niczyjej władzy”. Również i inne ziemie zdobyte na ludności pogańskiej (Prusach i Litwinach) powierzył papież Krzyżakom, przy utrzymaniu ich jednak pod bezpośrednią zwierzchnością Rzymu.
Prawie dwadzieścia lat później, 29 lipca 1243 roku papieża Innocentego IV specjalną bullą zatwierdził plan podziału Prus, dokonany kilka miesięcy wcześniej przez swojego legat Wilhelma, biskupa Modeny. W obrębie rozrastającego się systematycznie państwa zakonu krzyżackiego utworzone zostały cztery diecezje: chełmińska, pomezańska, sambijska i warmińska[1]. Spośród nich jedynie ta ostatnia miała przed sobą długą i świetną przyszłość. Pozostałe trzy szybko bowiem zostały „wchłonięte” przez agresywne państwo krzyżackie. Dokonany przez biskupa Modeny podział był po myśli ówczesnego wielkiego mistrza Hermana von Salza, gdyż wzmacniał władzę oraz wpływy Zakonu (którego bp Wilhelm był kardynałem-protektorem). Bracia-rycerze umieli to wykorzystać m.in. szybko uzyskując wpływ na obsadę biskupich tronów, tym samym zupełnie je od siebie uzależniając.
I Warmia na początku swojej historii pozostawała pod zwierzchnością Zakonu. W latach 1243-1251 nowo powstałym biskupstwem zarządzał Krzyżak – Henryk von Strittberg, który ustąpił stanowiska, również należącemu do Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny, bratu Anzelmowi.
Jednak kolejni ordynariusze warmińscy nie byli już zakonnikami i nie zawsze chcieli też słuchać rozkazów wielkich mistrzów. Wraz z powołaną przez Anzelma kapitułą katedralną, której kanonicy mieli przede wszystkim wyłączne prawo dokonywała wyboru ze swojego grona biskupów, starali się utrzymać względną niezależność w zarządzaniu majątkiem i w sądownictwie diecezji. Nie było to łatwe, zwarzywszy na napięte stosunki pomiędzy wielkimi mistrzami a polskimi monarchami, których efektem był liczne wojny. W konfliktach tych niewielkie biskupstwo nie mogło pozostawać neutralne. Wprawdzie Krzyżakom udawało się nieraz wprowadzać do kapituły ludzi sobie wiernych i Zakon wielokrotnie wywierał wpływ na obsadę warmińskiej stolicy biskupiej, jednak biskupstwo nigdy nie zostało przezeń „inkorporowane”. Dlatego w połowie XV wieku ówczesny dziekan kapituły warmińskiej mógł, nie bez dumy, pisać: „Ziemie Kościoła naszego Zakonowi nie podlegają […] Pan Wielki Mistrz i jego Zakon są tylko naszymi opiekunami”.
Nie zmienia to faktu, że do roku 1466 Warmia, mimo dużej samodzielności gospodarczej i politycznej, formalnie i faktycznie była częścią pruskiego państwa Zakonu Marii Panny.
i Tadeusza Popiela z 1910 r.
Dlatego w czasie Wielkiej Wojny polsko-krzyżackiej w latach 1409-1411, trzy warmińskie chorągwie w sile ok. 1000 zbrojnych stanęły na polach pod Grunwaldem po stronie krzyżackiej. Jednak po bitwie miasta i zamki warmińskie poddawały się wojskom polsko-litewskim, a w sierpniu ówczesny biskup warmiński Henryk Vogelsang złożył hołd lenny królowi Władysławowi Jagielle. Przysięgę wierności złożyły też warmińskie miasta. Jednak w wyniku nieudanego oblężenia Malborka jesienią 1410 roku polskie wojska wycofały się z Prus. Na mocy pierwszego pokoju toruńskiego (1411) polskie nabytki terytorialne w Prusach powróciły pod zwierzchnictwo Zakonu, a wszelkie przysięgi uznano za nieważne. Jednak biskup Vogelsang uznany przez Krzyżaków za zdrajcę, w obawie o swoje życie musiał opuścić diecezję, do której powrócił dopiero po czterech latach. Zakonowi udało się odzyskać wpływy w biskupstwie, ale nie na długo.
Pierwszym następcą biskupa Anzelma został Henryk Fleming (1230-1300 / od 1278), pierwszy prepozyt kapituły warmińskiej. W 1284 roku wydał ponowny przywilej lokacyjny Braniewu, zniszczonemu w czasie powstania pruskiego, jako miastu portowemu – na prawie lubeckim. Zainicjował też budowę nowego zamku. Jednak ze względu na zniszczenia grodu przeniósł stolicę biskupstwa do pobliskiego Fromborka i tam zbudował pierwszą drewnianą katedrę, nazywaną castrum (zamek). Tam też przeniósł i kapitułę warmińską. W obecnej katedrze zachowała się jego płyta nagrobna.
Prawa miejskie Fromborkowi, jako Civitas Varmiensis, nadał 8 lipca 1310 roku biskup Eberhard z Nysy (1250-1326 / od 1301). Wydał też dokumenty lokacyjne dla Lidzbarka Warmińskiego (1308), Pieniężna (1312), Ornety (1313), Dobrego Miasta (1325). Kontynuował dzieło poprzednika nad kolonizacją diecezji, zasiedlając środkową Warmię osadnikami ze Śląska.
Niewiele wiadomo o życiu i dokonaniach jego następcy – biskupie Jordanie (1260-1328 / od 1327), który swój urząd sprawował niecały rok i nie dane mu było dokonać czegoś szczególnego, chociaż jako kanonik warmiński i prepozyt fromborskiej kapituły zapisał się w pamięci potomnych jako ofiarny, uczony i cnotliwy duszpasterz.
Henryk II Wogenap (1270-1334 / od 1329) to pierwszy biskup warmiński urodzony w Prusach – pochodził z elbląskiej rodziny mieszczańskiej. Tak jak poprzednik zawdzięczał swój wybór prokrzyżackim sympatiom większości ówczesnego składu kapituły. W historii Warmii zapisał się przede wszystkim jako inicjator budowy nowej, ceglanej już katedry we Fromborku oraz podniesieniem osady pruskiego plemienia Gudde do rangi grodu – Dobrego Miasta (Guttstadt).
Fundatorem kolegiaty w Dobrym Mieście[2] był jego następca – Herman z Pragi (1280-1350 / od 1337), który objął tron biskupi po czteroletnim okresie „bezkrólewia” spowodowanym ścieraniem się na Warmii interesów Zakonu i Kurii Rzymskiej. Był protegowanym papieża Benedykta XII – pierwszym ordynariuszem niewybranym przez kapitułę warmińską. Na krótko, w latach 1341-1349, przeniósł stolicę biskupią z Braniewa do Ornety, skąd łatwiej mu było prowadzić akcję osiedleńczą w południowo-wschodniej Warmii i zarządzać podległymi mu dobrami. Kontynuował budowę katedry we Fromborku, w 1342 kończąc jej prezbiterium. W 1337 roku wraz z kapitułą wystawił przywilej lokacyjny Reszla. Za jego rządów dokonany został ostateczny podział Warmii na władztwa biskupa (obejmujące siedem z dziesięciu komornictw) oraz fromborskiej kapituły katedralnej (pozostałe trzy).
Biskup Herman jest zaliczany do grona najbardziej uczonych zarządców diecezji. Był aktywnym pisarzem, wydał kilka książek religijnych. Zalecił, aby każdy z kanoników fromborskich odbył studia teologiczne lub z zakresu prawa kanonicznego.
Stolicę biskupstwa z Ornety do Lidzbarka Warmińskiego przeniósł Jan z Miśni (1300-1355 / od 1350). Rozpoczął tam budowę zamku biskupiego, podobnie jak w Jezioranach i Reszlu. Kontynuował też budowę katedry we Fromborku. Za jego rządów w 1353 roku przywilej lokacji grodu Allenstein otrzymał od warmińskiej kapituły mąż roztropny – Jan z Łajs. Tak zaczęła się historia Olsztyna, obecnej stolicy Warmii i Mazur.
Wprawdzie utrzymywał dobre relacje z Krzyżakami, ale starał się uniezależnić Warmię od wpływów zakonnych.
Po śmierci bpa Jana kapituła wybrała na swojego ordynariusza drugiego Jana – Stryprocka (1300-1373 / od 1355), który miał odwagę przeciwstawić się Krzyżakom, tocząc z nimi spory w obronie majątków biskupich. W 1369 roku w trakcie rozmów na temat granic dominium doszło nawet do osobistego starcia między nim, a wielkim mistrzem Winrichem von Kniprode, który rzucił się na niego ze sztyletem. Tylko dzięki interwencji członków ich świt udało się powstrzymać rozlew krwi. Jednak zemsta zakonu najprawdopodobniej dosięgła biskupa Jana, gdy udał się ze skargą do papieża, rezydującego w Awinionie. Tu prawdopodobnie został otruty przez agentów krzyżackich. Był pierwszym ordynariuszem warmińskim, który zmarł poza diecezją. Został pochowany w Awinionie, jednak jego grobowiec został zniszczony.
Jako że biskup Jan (II) zmarł w ówczesnej stolicy chrześcijaństwa, jego następcę wskazał, z pominięciem kapituły warmińskiej, osobiście papież Grzegorz XI. Jego wybór padł na pochodzącego z Elbląga, byłego sekretarza cesarza Karola IV – Henryka III Sorboma (1340-1401 / od 1373). Wprawdzie jego nominacji sprzeciwiał się zakon, ale z czasem biskup podjął dosyć bliską współpracę z Krzyżakami, co w roku 1374 kosztowało diecezję wiele łanów utraconych w wyniku „łagodzenia” konfliktów granicznych. W roku 1396 skorzystał z pomocy zbrojnej braci-rycerzy przy tłumieniu rewolty mieszkańców biskupiego Braniewa, którzy odmówili mu posłuszeństwa. Sądu na nich dokonał wielki mistrz Konrad von Jungingen.
Niemniej biskup Henryk prowadził na Warmii światłe i mądre rządy. Dokończył budowę katedry fromborskiej, zamków w Lidzbarku i Reszlu. Rozbudował zespół kolegiacki w Dobrym Mieście. Konsekrował kościoły m.in. w Ornecie, Bisztynku, Świątkach. Ufundował też kościół św. Anny w Barczewie. Lokował także Bisztynek (1385) oraz Biskupiec (1395) – dwa ostatnie z dwunastu warmińskich miast, tworzących tzw. warmiński zodiak. W ich herby zawierają osobisty herb bpa Henryka – srebrny mur łamany na czerwonym polu), a także elementy stroju pontyfikalnego – pastorał ze zwieszającym się z niego pannisellusem oraz mitrę.
Henryk IV Vogelsang (1360-1415 / od 1401) był pierwszym biskupem urodzonym na Warmii i pierwszym tu konsekrowanym. Okres jego rządów przypadł na czas wojny (1409-1411) między siłami zakonu krzyżackiego, wspomaganego przez zachodnioeuropejskie rycerstwo pod dowództwem wielkiego mistrza Ulricha von Jungingena, a siłami polsko-litewskimi pod dowództwem polskiego króla Władysława II Jagiełły oraz jego brata, wielkiego księcia litewskiego Witolda. W lipcu 1410 roku wojska warmińskie walczyły pod Grunwaldem po stronie Krzyżaków, panów zwierzchnich biskupstwa. Jednak po ich klęsce, biskup złożył hołd lenny polskiemu królowi. Za to homagium nowy wielki mistrz – Henryk von Plauen uznał go za zdrajcę i zmusił do opuszczenia diecezji. Powrócił do rodzinnego Lidzbarka na krótko przed śmiercią. Jak głosiły plotki – został otruty przez Krzyżaków, którzy nie wybaczyli biskupowi jego sprzeniewierzenia się władzy zakonu.
Niewątpliwym stronnikiem braci z Zakonu Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie był biskup Jan Abezier (1370-1424 / od 1415). Jako uczestnik soboru w Konstancji poparł tam Krzyżaków w sporze z królem Władysławem Jagiełłą. Jako ich reprezentant (radca prawny wielkiego mistrza) brał również udział w wielu negocjacjach politycznych między polskim monarchą a zakonem. Jednak w ostatnich latach życia biskupa Jana, jego stosunki z Krzyżakami uległy pogorszeniu – miał się za co na nich uskarżać.
Biskup Abezier był jednym z pierwszych sympatyków humanizmu na Warmii, co zaowocowało m.in. wzbogaceniem biblioteki zamku lidzbarskiego o zakupione przez niego dzieła Ojców Kościoła, jak i starożytnych klasyków.
Ściśle związany z zakonem był kolejny biskup warmiński Franciszek Kuhschmalz (1380-1457 / od 1424). Przed objęciem tronu w Lidzbarku m.in. uczestniczył w poselstwie krzyżackim na sobór w Konstancji, gdzie negocjował traktat pokojowy z Polską jako sekretarz i radca prawny wielkiego mistrza. Później był doradcą kolejnych przywódców zakonnych.
W czasie swoich rządów pozostał wiernym sojusznikiem Krzyżaków, wspólnie występując przeciwko buntowi ich poddanych, którzy w 1440 roku powołali Związek Pruski. Skonfederowane w celu obrony swoich praw i interesów stany w końcu wypowiedziały posłuszeństwo wielkiemu mistrzowi i wystąpiły do polskiego monarchy z prośbą o protekcję, o wcielenie ziem pruskich do polskiej Korony. W konsekwencji doprowadziło to do wybuchu tzw. wojny trzynastoletniej (1454-1466).
Prokrzyżackie sympatie i aktywne zwalczanie przez biskupa Związku Pruskiego wywołało bunt także jego poddanych. Chociaż był ich troskliwym duszpasterzem, zajęli jego zamek w Lidzbarku i zmusili go do opuszczenia diecezji. Na Warmię już nie powrócił – zmarł na emigracji we Wrocławiu i tam też został pochowany.
Następcą Franciszka Kuhschmalzana biskupim tronie w Lidzbarku został włoski humanista, pisarz i poeta Eneasz Sylwiusz Piccolomini (1405-1464 / bp. warm. w latach 1457-1458). Wprawdzie do swojej diecezji nie dotarł, ale zapisał się w jej historii jako jedyny ordynariusz warmiński, który został papieżem. W roku 1458 przyjął imię Piusa II.
Jej rządcą został formalnie 12 sierpnia 1457 roku, gdy papież Kalikst III zatwierdził decyzję części warmińskich kanoników, którzy z powodu polsko-krzyżackiej wojny trzynastoletniej przebywali wówczas na Śląsku. 12 czerwca w Głogowie wybrali go na następcę zmarłego dwa dni wcześniej biskupa Kuhschmalza.
Decyzja wielebnych fratrów miała być rozwiązaniem kompromisowym, gdyż obie walczące na Pomorzu i w Prusach strony chciał osadzić na warmińskim tronie biskupim w Lidzbarku swoich stronników. Ale osoba Piccolominiego nie spodobała się ani wielkiemu mistrzowi, ani też królowi polskiemu, którzy mieli własnych kandydatów. Jednak to Eneasz Sylwiusz uzyskał zatwierdzenie papieskie i ostatecznie został formalnym następcą bpa Kuhschmalza.
Jednak nie był nim długo – tylko rok. 19 sierpnia 1458 roku, dziesięć dni po śmierci Ojca Świętego, został wybrany na papieża[3], a 3 września był koronowany. Już jako Pius II przekazał biskupią infułę swojemu stronnikowi i przyjacielowi, kanonikowi warmińskiemu Pawłowi Legendorfowi.
[1] W roku 1255 biskupstwa włączone zostały do metropolii ryskiej i stan ten utrzymał się do czasu, gdy w drugiej połowie XVI w. nastąpiła egzempcja Warmii.
[2] W Dobrym Mieście ulokowana została ostatecznie, powołana przez niego kapituła kolegiacka dla diecezji warmińskiej.
[3] Wydarzenia towarzyszące wyborowi E. Piccolominiego na papieża były podstawą scenariusza filmu z roku 2006 pt. Konklawe (reż. Ch. Schrewen, scen. P. Donovan), chociaż jego fabuła jest fikcyjna. Pius II pozostawił po sobie pamiętniki opisujące dokładnie ów historyczny moment w jego życiu.
WSTĘP ROZDZIAŁ II