Powstały w 2016 roku Międzynarodowy Szlak Świętego Wojciecha wiedzie przez miejsca związane z działalnością i męczeńską śmiercią biskupa praskiego św. Wojciecha (Adalberta) Sławnikowica (ok. 956-997) – jednego z patronów Europy, Polski i Czech.
Szlak służy nie tylko pielgrzymom, ale także turystom zainteresowanym historią, kulturą i przyrodą regionów, przez które przebiega. Ma on również na celu zacieśnienie współpracy transgranicznej między Polską a Czechami oraz promowanie wspólnego dziedzictwa kulturowego Europy.
Szlak rozpoczyna się w Pradze, stolicy Czech, gdzie św. Wojciech pełnił funkcję biskupa. Przez Polskę od Dusznik-Zdroju poprzez m.in. Świdnicę, Wrocław, Poznań, Gniezno, Bydgoszcz wiedzie do Gdańska. Tu rozpoczął on swoją misję chrystianizacyjną wśród pogańskich Prusów, którą miał zakończyć męczeńską śmiercią.
Szlak Świętego Wojciecha w Gdańsku liczy blisko 20 kilometrów. Rozpoczyna się w Archikatedrze Oliwskiej, gdzie znajdują się relikwie Świętego. Kończy – w jego Sanktuarium w dzielnicy Gdańsk-św. Wojciech, z malowniczą kapliczką, gdzie przed wiekami miało być złożone ciało Misjonarza.
Następny etap szlaku wiedzie poprzez województwo warmińsko-mazurskie – do Elbląga. Tu piesza wędrówka lokalnym Szlakiem Świętego Wojciecha rozpoczyna się na dworcu PKP Elbląg-Zdrój i dalej prowadzi na stare miasto (po drodze jest zabytkowy kościół św. Wojciecha). Za miastem podróż odbywa się wzdłuż rzeki Elbląg przez typowe żuławskie wsie: Tropy – Węgle – Żukowo – Żółwiniec – Dzierzgonka – Stare Dolno – Kwietniewo. Szlak kończy się w Świętym Gaju. Tu św. Wojciech miał zginąć z ręki pogańskich Prusów.
Jak mówią podania, 23 kwietnia 997 roku miał zostać przebity sześcioma oszczepami podczas odprawiania mszy. Śmiertelny cios zadał mu Prus imieniem Sicco, a ciało biskupa zostało poćwiartowane. W chwili śmierci Wojciech miał 41 lat. Jego towarzyszom udało się zbiec na ziemie polskie. Ciało męczennika wykupił Bolesław Chrobry i złożył najpierw w Trzemesznie, a następnie 6 listopada 998 roku w katedrze w Gnieźnie.
W czerwcu roku 999 papież Sylwester II zaliczył męczennika w poczet świętych. Niedługo potem, w roku 1000 do jego grobu pielgrzymował niemiecki cesarz Otton III. Od Bolesława otrzymał wówczas w darze ramię św. Wojciecha, które w formie relikwii trafiło do Rzymu i Akwizgranu. W 1038 roku czeski książę Brzetysław I, podczas najazdu na Polskę wykradł relikwie z Gniezna i wywiózł je do Czech. Obecnie znajdują się one w katedrze św. Wita. Część zlokalizowana jest także w Ostrzyhomiu na Węgrzech, Rzymie, Liege oraz Bambergu. Kult rozpowszechnił się poza Polską i Czechami również we Włoszech, Niemczech i Dalmacji.
W roku 1865 we wsi Święty Gaj wybudowany został kościół. 9 maja 1986 roku prymas Polski kard. Józef Glemp, przychylając się do prośby administratora diecezji warmińskiej biskupa Edmunda Piszcza erygował tu Warmińskie Sanktuarium Diecezjalne Świętego Wojciecha, Biskupa i Męczennika: Kościołowi w miejscowości Święty Gaj, przywracam, a jeżeli go nie miał, nadaję tytuł ŚWIĘTEGO WOJCIECHA BISKUPA I MĘCZENNIKA. Z zachowaniem wszystkich innych przepisów prawa kościelnego.
W maju 1980 roku, dzięki staraniom ówczesnego biskupa warmińskiego J. Glempa, za zgodą Prymasa, kardynała Stefana Wyszyńskiego, do Olsztyna sprowadzono fragment doczesnych szczątków świętego Misjonarza Prus, znajdujących się w bazylice gnieźnieńskiej. Relikwia świętego (część kości przedramienia) znajduje się w konkatedrze św. Jakuba w Olsztynie. Jak przystało na głównego patrona archidiecezji warmińskiej (i diecezji elbląskiej) w świątyni, w której odbywają się główne uroczystości diecezjalne.
– jedna ze scen z tzw. Drzwi Gnieźnieńskich
Relikwie świętego znajdują się w jeszcze jednej olsztyńskiej świątyni – w kościele parafialnym pod jego wezwaniem przy ul. Gałczyńskiego. W czerwcu 2014 roku został on konsekrowany przez metropolitę warmińskiego abp. Wojciecha Ziembę. W czerwcu 2019 roku do świątyni trafiły doczesne szczątki świętego, ofiarowane przez metropolitę abp. Józefa Górzyńskiego. Relikwie umieszczone są w ołtarzu głównym. Na jego skrzydłach widnieją odtworzone sceny z gnieźnieńskich Drzwi św. Wojciecha.
